Bosques húmidos tépedoS

As fragas atlánticas

As fragas atlánticas pertencen ao grupo de bosques húmidos tépedos, tamén chamados bosques tépedos chuviosos, bosques oceánicos ou bosques atlánticos. Aínda que en Galicia nos parezan algo común, estas fragas son un tipo de bosque moi especial e escaso que só crece en zonas concretas e limitadas do planeta (ver mapa), onde se dan as condicións climáticas precisas.

Distribución mundial dos bosques húmidos tépedos

Distribución mundial dos bosques húmidos tépedos. De KarlUdo – Traballo propio, CC BY 3.0, https://commons.wikimedia.org/w/index.php?curid=9468236

Bosques húmidos

  • Precipitacións elevadas
  • Distribución regular da choiva
  • Temperaturas moderadas
  • Orientación do terreo

A choiva é o factor determinante para que existan fragas atlánticas, e en xeral, danse en lugares cunha precipitación anual media maior de 1500 litros/m2. Pero non só a cantidade de choiva importa, senón que factores como a estacionalidade e os días totais de choiva ao ano son igualmente importantes.

Pequenas cantidades de choiva a intervalos regulares manteñen a humidade constantemente alta, de modo que zonas onde a choiva está repartida en máis de 200 días ao ano son boas para o desenvolvemento das fragas atlánticas. Tamén é importante que haxa precipitacións no verán.

O outro factor clave é a temperatura, sendo ideais aquelas relativamente constantes durante todo o ano, cunha media de ao redor de 15 °C, nunca demasiado cálidas nin demasiado frías (veráns frescos e invernos suaves), e onde raramente hai xeadas.

Ademais, hai outros factores que van influír a nivel local para crear lugares aptos para o desenvolvemento de fragas atlánticas, como a topografía. Así, nas ladeiras de monte orientadas ao norte e nos vales profundos, a humidade aumenta e as temperaturas modéranse, de xeito que poden aparecer fragas húmidas puntualmente en áreas onde o clima xeral non é óptimo. 

O bosque chuvioso tépedo está presente de forma dispersa nas zonas tépedas dos hemisferios norte e sur, e en altitudes máis elevadas preto do ecuador. Ao longo da costa do Atlántico, o bosque chuvioso tépedo só atópase no suroeste de Noruega, o oeste de Gran Bretaña, Irlanda, Bretaña e o noroeste ibérico.

Recoñecer unha fraga atlántica

Clima

  • Alta humidade ambiental: debido a frecuentes precipitacións e abundantes choivas durante todo o ano.
  • Temperaturas suaves: sen extremos térmicos marcados, o que favorece o crecemento dunha vexetación densa.

Contorna

  • Terreos con pendente: moitas fragas atópanse en zonas de ladeiras ou outeiros con desniveis.
  • Afloramentos rochosos: é común a presenza de pedras, cantos rodados e formacións de rocha exposta.
  • Solo rico en materia orgánica: un característico mantillo de follas e madeira en descomposición cobre o chan, proporcionando nutrientes ás plantas.
  • Presenza de ríos e regatos: fundamentais para manter a humidade do ecosistema.

Bosque mixto caducifolio

As árbores da fraga son maioritariamente caducifolios, é dicir, perden as súas follas no outono e inverno. Entre as especies máis representativas atópanse:

  • Carballos (Quercus sp.): árbores robustos e lonxevos que dominan a fraga.
  • Bidueiros (Betula sp.): característicos pola súa cortiza branca e a súa adaptación a solos húmidos.
  • Freixos (Fraxinus sp.): árbores que crecen en solos fértiles, a miúdo preto da auga.
  • Castiñeiros (Castanea sativa): especie cultivada en moitas fragas, valorada polo seu froito (castaña).

Sotobosque

Baixo as grandes árbores crecen especies máis pequenas, árbores de porte baixo e arbustos que forman un denso sotobosque:

  • Abeleiras (Corylus avellana): arbusto ou pequena árbore con froitos comestibles.
  • Loureiros (Laurus nobilis): árbore perenne de follas aromáticas.
  • Sabugueiros (Sambucus nigra): arbusto con flores brancas e bagas negras.
  • Queiroas (Erica sp.): pequenas plantas arbustivas e resistentes, de flores rosadas ou violetas.

Plantas herbáceas

  • Mentas: herbas aromáticas con propiedades medicinais.
  • Amorodos silvestres: plantas rastreras que producen pequenos froitos comestibles.

Epífitas e vexetación sobre superficies

  • Musgos e hepáticas (briófitas): cobren rocas, troncos e ramas, favorecendo a retención de humidade.
  • Liques: organismos simbióticos que crecen sobre a cortiza das árbores e pedras, indicadores da calidade do aire.
  • Fentos: plantas arcaicas que medran en lugares húmidos e sombrío

Fungos e cogomelos

  • Diversidade de especies de fungos, que permanecen ocultos ata que producen os seus corpos frutíferos (cogomelos).
  • Importante función ecolóxica, xa que descompoñen a materia orgánica e contribúen á reciclaxe de nutrientes no ecosistema.

Importancia e valor ambiental

As fragas húmidas son importantes pola súa biodiversidade e os servizos que nos prestan.

Biodiversidade

  • Nestes hábitats viven unha ampla variedade de plantas e animais, algúns dos cales non se atopan en ningún outro lugar da Terra, o que fai que a conservación das fragas atlánticas galegas sexa unha cuestión de suma importancia.
  • Teñen chans cun alto contido de nutrientes, especialmente nitróxeno, e grandes cantidades de materia orgánica, grazas aos restos vexetais acumulados, o que permite unha elevada produtividade.
  • Son fonte de numerosos recursos (alimentos, medicinas, madeira, …) e servizos (espazos de contacto coa natureza, regulación dos leitos dos ríos, …)..

Clima

  • Tamén desempeñan un papel fundamental na regulación do clima da Terra, xa que, por unha banda, producen parte do osíxeno que necesitamos a maioría dos seres vivos para respirar; e por outro, absorben e almacenan na súa abundante biomasa (árbores vivas e caídas, follas, musgos, outras plantas, animais e fungos) e no chan grandes cantidades de dióxido de carbono da atmosfera. 
  • Un bosque ben conservado é peza crave no ciclo da auga, retendo humidade e auga coma se dunha esponxa tratásese, e depurándoa para facela apta para o seu consumo. Tamén exercen de manto protector da terra, evitando que as choivas fortes laven e arrastren o chan e minimizando a erosión.

Cultura

  • Por último, non podemos esquecer o seu valor cultural, histórico e patrimonial. Galicia é unha terra chea de maxia e historias alimentadas polos segredos que gardan as súas enigmáticas fragas, escuras e envoltas en brumas. Nelas habitan seres que forman parte do rico folclore galego: meigas, trasnos, mouras, lobishomes ou a propia Santa Compaña. Estas criaturas simbolizan a conexión espiritual e cultural da sociedade galega cos seus bosques desde tempos remotos. 
  • As fragas galegas están impregnadas de historias que mesturan natureza, misterio e maxia. Chegaron a ser ata protagonistas de novelas como ‘O bosque animado’, de Wenceslao Fernández Flórez, ambientada na fraga de Cecebre (Cambre, A Coruña).  
  • Ademais, o termo «fraga» é frecuente como topónimo e como apelido.